جایگاه معماری اسلامی در مقررات ملی ساختمان
1397/02/23

 

بسمه تعالی

 

جایگاه معماری اسلامی در مقررات ملی ساختمان

دکترسیدجوادهاشمی فشارکی

 

مقررات ملی ساختمان مجموعه ای است از ضوابط فنی، اجرایی و حقوقی لازم الارعایه در طراحی، نظارت و اجرای عملیات ساختمانی اعم از تخریب، نوسازی، توسعه بنا، تعمیر و مرمت اساسی، تغییر کاربری و بهره برداری از ساختمان که به منظور تامین ایمنی، بهره دهی مناسب، آسایش، بهداشت و صرفه اقتصادی فرد و جامعه وضع می گردد. [1]

وزارت مسکن و شهرسازی طبق ماده ۳۳ قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان وظیفه تدوین مقررات ملی ساختمان را به عهده دارد. این وزارتخانه با تشکیل شورایی تحت عنوان «شورای تدوین مقررات ملی ساختمان» با عضویت صاحبنظران کشور به منظور نظارت بر تهیه و هماهنگی بین مباحث از حیث شکل، ادبیات، واژه‌پردازی، حدود و دامنه کاربرد و همچنین با تشکیل‌دادن «کمیته‌های تخصصی» مقررات مذکور را تدوین می نماید .

تاکنون 22 مبحث از مقررات ملی مصوب شده است که مبحث چهارم تحت عنوان  الزامات عمومی ساختمان بوده وبند  4-4-1-5  با موضوع حفاظت از ارزش های اسلامی – ایرانی می باشد . [2]

حفاظت از ارزش های اسلامی – ایرانی

در بند 4-4-1-5  مبحث 4 مقررات ملی ساختمان با موضوع حفاظت از ارزش های اسلامی – ایرانی چنین وضع شده است :

 " به منظور دستیابی به هویتی منسجم در ساختمان ها و محیط زندگی بر پایه ارزش های اسلامی – ایرانی، بنا ها باید با تمهیدات لازم در راستای پاسداری از این ارزش ها طراحی و ساخته شوند و زمینه ای برای تناقض با آن ها در ساختمان ها و محیط فراهم نگردد.

در این راستا، ضروریست که اصول ریشه دار معماری اسلامی ایرانی از جمله موارد زیر در طراحی و ساخت بنا ها مورد توجه جدی قرار گیرند:

  • -"خودبسندگی و بوم آورد بودن" مصالح و فن آوری،
  • -"پرهیز از بیهودگی" به معنای دوری از افزوده های غیر ضروری،
  • -"مردم واری" که رعایت مقیاس های انسانی به شکل مطلوب و بر اساس رفع نیازهای او است،
  • -"درونگرایی" که به مفهوم حفظ حریم هاست و بیش از اصول دیگر تأثیرات مذهب را نمایان می کند،
  • -"نیارش" که در طراحی ساختار اصلی بناها، به معنای رعایت چارچوب معین ترسیمی و هندسی سازه و عناصر اصلی نگهدارنده بنا است،
  • -"پیمون" به مفهوم پیروی از نظام ابعادی معین که به نحوی تولید انبوه و حرفه ای را ممکن می سازد،

( لازم به یاداوری است این اصول برگرفته از اصول معماری ایرانی اسلامی مهندس کریم پیرنیا می باشد [3] )

این اصول سرمنشا ضوابطی بودند که به منظور تعیین و حفظ تناسب بین اجزای بنا در گذشته رعایت می شد و لازم است در دوران معاصر نیز، علاوه بر دست یابی به سایر اهداف و انتظارات تعیین شده در این قسمت، بازتاب عینی آن ها به صورت انتظارات زیر، از دیدگاه این مبحث مدنظر قرار گیرند:

  • آ-تأمین امنیت معنوی انسان ها با رعایت حریم های لازم کار و زندگی و جلوگیری از تداخل قلمروهای خصوصی و عمومی در طرح و اجرای ساختمان ها.
  • ب-هماهنگی با ارزش های دینی و معنوی جامعه و سایر ارزش های نهفته در محیط طبیعی و مصنوعی، در تعیین شیوه ی استقرار و جهت گیری فضاها و ساختمان ها و همچنین در طراحی حجم، ارتفاع و نمای بناها.
  • پ-در نظر گرفتن شأن و منزلت انسان ها در طراحی و ساخت ساختمان ها، به صورتی که علاوه بر کفایت امکانات ساختمانی برای تأمین ایمنی، بهداشت و سلامت لازم، هیچ فردی برای فعالیت و زندگی مستقل در آن ها، به کمک جسمی دیگران نیاز نداشته باشد.
  • ت-رعایت عدالت در امکان بهره برداری تمام اقشار و افراد با توانایی های جسمی متفاوت، به ویژه جانبازان، افراد معلول و سالمندان، از فضاها و بناهای عمومی.
  • ث-پرهیز از اسراف و رعایت اعتدال در تعیین اندازه ها، سطح و حجم فضاها و سهم آن ها از کل ساختمان، با توجه به انتظارات اقشار استفاده کننده به نحوی که از یک سو با حداقل نیازهای آنان متناسب بوده و موجب احساس کاستی و تنگنا در ساختمان و فضاها نشود و از سوی دیگر از اسراف و اتلاف منابع و سرمایه ها جلوگیری گردد.
  • ج-بهره گیری از تجارب معماری بومی در طراحی و ساخت ساختمان های معاصر، با تأمین انتظاراتی مانند همسازی با اقلیم و شرایط محیطی، هماهنگی با فرهنگ و سنت های زندگی جامعه، هم خوانی حجم و اندازه های ساختمان با نوع و مقیاس کارکرد آن و کاربرد مواد و مصالح بومی.
  • چ-به کارگیری و اعتلای مظاهر و نمادهای بصری معماری اسلامی – ایرانی در طراحی ساختمان ها، به ویژه در کاربرد هندسه، رنگ، عناصر، شکل ها و حجم های ساختمانی.
  • ح-نشان دادن توانایی ها و قابلیت های فنی جامعه در طراحی ساختمان ها.
  • خ-تأمین اختیار کافی در استفاده ی متنوع یا چند منظوره از فضاها، با پیش بینی تمهیدات لازم برای انعطاف پذیری فعالیت در آن ها.
  • د-نمایش آبادانی و نشاط لازم و در شأن جامعه، از طریق تأمین جلوه ی بصری مناسب برای ساختمان ها بسته به نوع استفاده و موقعیت آن ها.
  • ذ-رعایت تعادل در کاربرد پیرایه ها و تزئینات، بر حسب نوع استفاده و جایگاه ساختمان ها در شهر.
  • ر-کنترل حجم، ارتفاع و نمای ساختمان ها به منظور جلوگیری از وارد شدن خدشه به آسایش، بهداشت و سایر حقوق استفاده کنندگان یا ساکنان ساختمان های دیگر و محیط پیرامون.
  • ز-طراحی و اجرای ساختمان با هدف حفظ دوام و کیفیت قابل قبول در طول عمر مفید آن و جلوگیری از استهلاک هایی که بر اثر آن ها سلامت و ایمنی ساکنان، استفاده کنندگان و سایر مردم به خطر می افتد. " [4]

همانطور که دربالا مشاهده میشود شش اصل و سیزده ملاحظه تحت عنوان" انتظارات" ذکر شده ، علاوه بران که برای طراحان دارای مفهوم کابردی نبوده ، ماهیت انها الزام آور نبوده و خیلی کلی می باشد .

جایگاه ارزش های اسلامی – ایرانی در مقررات ملی ساختمان

مقررات ملی ساختمان در قالب بیست و دو جلد کتاب که هر جلد مربوط به یک مبحث خاص می‌باشد منتشر شده است. که شامل دسته بندی های زیر می باشد :

  • در خصوص سازه ساختمان مباحث زیر ابلاغ شده است :

مبحث ششم: بارهای وارد بر ساختمان ، مبحث هفتم: پی و پی سازی ، مبحث هشتم: طرح و اجرای ساختمانهای با مصالح بنایی، مبحث نهم: طرح و اجرای ساختمانهای بتن آرمه ،مبحث دهم: طرح و اجرای ساختمانهای فولادی و مبحث یازدهم: اجرای صنعتی ساختمانها

  • در خصوص تاسیسات برقی ساختمان مباحث زیر ابلاغ شده است :

مبحث سیزدهم: طرح و اجرای تاسیسات برقی ساختمانها

  • در خصوص سازه تاسیسات مکانیکی مباحث زیر ابلاغ شده است :

مبحث چهاردهم: تاسیسات مکانیکی ، مبحث شانزدهم: تاسیسات بهداشتی ، مبحث هفدهم: لوله کشی گاز طبیعی

  • در خصوص مباحث مشترک رشته های ساختمانی مباحث زیر ابلاغ شده است :

مبحث اول: تعاریف ، مبحث دوم: نظامات اداری ، مبحث سوم: حفاظت ساختمانها در مقابل حریق ، مبحث چهارم: الزامات عمومی ساختمان، مبحث پنجم: مصالح و فراورده‌های ساختمانی ، مبحث دوازدهم: ایمنی و حفاظت کار در حین اجرا ، مبحث پانزدهم: آسانسورها و پله‌های برقی ، مبحث هجدهم: عایق بندی و تنظیم صدا ، مبحث نوزدهم: صرفه‌جویی در مصرف انرژی ، مبحث بیستم: علائم و تابلوها ،مبحث بیست و یکم: پدافند غیرعامل و مبحث بیست و دوم: مراقبت و نگهداری از ساختمان‌ها

همانطور که در بالا مشاهده میشود ، در مباحث 22 گانه برای مباحث سازه و تاسیسات برقی و مکانیکی چندین مبحث تدوین و ابلاغ شده است ، برای رشته معماری که بسیار تعیین کننده می باشد مبحث مستقلی پیش بینی نشده است .

معماری و شهرسازی به عنوان جلوه گاه فرهنگ هر تمدنی در کنار اثرگذاری فرهنگی بر ساکنین شهرها از جایگاه ویژه ای در دستیابی به الگوی اسلامی_ایرانی پیشرفت و عینیت کالبدی آن برخوردار میباشد. از طرف دیگر تدوین ضوابط و مقررات ملی ساختمان یکی از اصلیترین راهکارهای پیاده سازی اصول فنی لازم در این عرصه می باشد.

بنابراین نظر به اهمیت موضوع معماری اسلامی که در بیانات مقام معظم رهبری (مدظله العالی) که مکررا بدان تصریح شده است و وجود اسناد بالادستی و قوانین کشور در خصوص این موضوع، از جمله سیاستهای کلی نظام درخصوص ساختمان و جهت گیریهای کلان آمایش سرزمین و بند 1 ماده 2 قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان در رابطه با تقويت و توسعه فرهنگ و ارزشهاي اسلامي در معماري و شهرسازي و با توجه به نقش قابل توجه تدوین مقررات ملی ساختمان در پیاده سازی اصول و قواعد نظام مند، انتظار اینست که مبحث 4 مقررات ملی ساختمان مورد بازنگری قرارگرفته ، به رویکرد هویت اسلامی ایرانی توجه شایانی شود و یا اینکه یک مبحث جدید با عنوان «معماری اسلامی» تدوین و تصویب گردد. لذا لازمست موضوع فوق را به عنوان یک اولویت  در دستور کار وزارت راه و شهرسازی قرارگیرد.

 

منبع نشر:

http://javadfesharaki.blog.ir/1397/02/23/جایگاه%20معماری%20اسلامی%20در%20مقررات%20ملی%20ساختمان

 

[1] http://inbr.ir/?page_id=2032

[2] mobarakeh.gov.ir/Dorsapax/userfiles/Sub22/mabhas-4.pdf

 

[3] http://rasekhoon.net/article/show/704395/اصول-معماری-ایرانی-اسلامی/

[4]  مبحث 4 مقررات ملی ساختمان ، 1392  ،  بند  5-1-4-4